Quá tải kích thích là gì?
Quá tải kích thích xảy ra khi trẻ bị choáng ngợp bởi nhiều trải nghiệm, cảm giác, tiếng ồn và hoạt động hơn mức trẻ có thể chịu đựng.
Ví dụ, một trẻ sơ sinh có thể trở nên rất khó chịu sau một buổi tiệc nơi bé bị nhiều người lớn ôm ấp. Một trẻ mẫu giáo có thể ăn vạ sau một sự kiện lớn như tiệc sinh nhật. Một trẻ trong độ tuổi đi học có thể mệt mỏi và cáu kỉnh nếu đi học, rồi đến lớp giữ trẻ sau giờ học, rồi lại đi học bơi.
Trẻ bị quá tải kích thích cần thời gian yên tĩnh và một môi trường quen thuộc, bình lặng.
Dấu hiệu quá tải kích thích
Trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ bị quá tải kích thích có thể:
- cáu kỉnh hoặc mệt mỏi
- có vẻ buồn bã hoặc quay đầu đi
- cử động giật cục
- nắm chặt tay, vung tay hoặc đạp chân
- khóc, đặc biệt nếu tình trạng quá tải kéo dài.
Trẻ mới biết đi hoặc trẻ mẫu giáo bị quá tải kích thích có thể:
- có vẻ mệt mỏi, cáu kỉnh và buồn bã, hoặc ăn vạ
- khóc và không thể dùng lời để diễn đạt cảm xúc
- lăn ra sàn trong nước mắt hoặc cơn giận
- nói rằng không muốn tiếp tục việc đang làm
- từ chối làm những việc đơn giản như thắt dây an toàn.
Trẻ trong độ tuổi đi học bị quá tải kích thích có thể:
- có vẻ cáu kỉnh hoặc mệt mỏi
- vụng về hơn bình thường, ví dụ làm rơi hoặc đổ đồ
- bám dính hoặc đòi chú ý nhiều hơn bình thường
- dễ chán
- kén ăn
- ít hợp tác hơn khi được nhờ giúp đỡ
- đòi giúp đỡ nhiều hơn bình thường với những việc như bài tập về nhà hay việc nhà.
Bạn sẽ dần nhận ra các dấu hiệu quá tải kích thích của con mình.
Cân bằng thời gian hoạt động và thời gian yên tĩnh
Trong 5 năm đầu đời, não bộ của trẻ phát triển nhiều và nhanh hơn bất kỳ giai đoạn nào khác trong đời. Những trải nghiệm sớm của trẻ, những gì trẻ nhìn, nghe, chạm, ngửi và nếm, sẽ kích thích não bộ của trẻ, tạo ra hàng triệu kết nối.
Điều này có nghĩa là trẻ cần một môi trường kích thích với nhiều hoạt động đa dạng mang lại nhiều cách chơi và học, cùng vô số cơ hội để luyện tập những gì trẻ đang học.
Nhưng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cũng cần thời gian yên tĩnh trong những khung cảnh quen thuộc, dễ đoán để cảm thấy an toàn và bình tĩnh lại.
Trẻ sẽ được lợi khi tự chơi một cách yên tĩnh và khám phá môi trường theo cách riêng và nhịp độ riêng của mình. Khoảng thời gian này giúp trẻ học cách tự chơi, nhận ra khi nào mình cần yên tĩnh, và tìm ra những việc để tự làm dịu bản thân.
Trẻ sơ sinh: xử lý tình trạng quá tải kích thích
Khi thấy bé bị choáng ngợp, hãy nói chuyện nhẹ nhàng và trấn an bé. Ví dụ "Mẹ ở đây. Con an toàn rồi".
Cũng có thể hữu ích khi đưa bé đến một nơi yên tĩnh và ít sáng hơn, nếu có thể, nơi bé có thể bình tĩnh lại, ví dụ như cũi. Nếu bạn đang ra ngoài cùng bé, bạn có thể đặt bé vào xe đẩy và phủ một tấm khăn hoặc chăn mỏng lên trên. Chỉ cần chừa một khe hở cho không khí lưu thông.
Quấn khăn cho trẻ sơ sinh có thể giúp bé bình tĩnh vì làm giảm các cảm giác trên cơ thể. Bé cũng có thể thấy dễ chịu khi được địu sát vào người bạn trong một chiếc địu hoặc dụng cụ tương tự, trong lúc bạn làm những việc thường ngày.
Trẻ mới biết đi và trẻ mẫu giáo: xử lý tình trạng quá tải
Dưới đây là những ý tưởng giúp trẻ mới biết đi và trẻ mẫu giáo đối phó với tình trạng quá tải kích thích:
- Cố gắng giữ bình tĩnh. Điều này sẽ giúp trẻ cũng bình tĩnh theo.
- Giảm bớt tiếng ồn và hoạt động xung quanh trẻ. Ví dụ, tắt TV hoặc radio và đưa trẻ về phòng. Hoặc ở lại bên trẻ nếu trẻ cần gần bạn để bình tĩnh lại.
- Giúp trẻ diễn đạt thành lời những cảm xúc mà trẻ đang thể hiện qua hành vi. Ví dụ, bạn có thể nói "Mẹ thấy con đang buồn vì hôm nay có nhiều người ở đây" hoặc "Mẹ thấy bây giờ mọi thứ quá sức với con".
- Ngồi yên lặng bên trẻ và làm một hoạt động giúp bình tĩnh. Bạn có thể đọc truyện, nằm xuống bên trẻ, hát những bài hát êm dịu hoặc xoa lưng cho trẻ. Khi trẻ đã bình tĩnh, hãy cho trẻ thời gian tự chơi.
- Nếu trẻ nói không muốn tiếp tục việc đang làm hoặc rất buồn bã, hãy dành cho trẻ thời gian được ở bên bạn (time-in) hoặc cùng trẻ thực hiện các bước để bình tĩnh lại. Sau đó xem bạn có thể tìm ra vì sao trẻ thấy quá tải hoặc trẻ muốn làm gì thay thế.
- Nếu trẻ đang cư xử khó khăn vì bị quá tải, hãy thử thay đổi môi trường của trẻ.
Thời gian dùng màn hình và công nghệ số có thể gây kích thích, ngay cả khi trẻ trông có vẻ thư giãn. Tốt nhất nên hạn chế việc dùng công nghệ số nếu bạn nhận thấy nó làm trẻ quá tải. Bạn cũng nên cho trẻ tắt thiết bị ít nhất một giờ trước giờ đi ngủ.
Trẻ trong độ tuổi đi học: xử lý tình trạng quá tải
Ở độ tuổi này, trẻ có thể bắt đầu tự làm dịu bản thân. Dưới đây là những ý tưởng giúp ích:
- Giúp trẻ diễn đạt thành lời những cảm xúc trẻ đang thể hiện qua hành vi. Ví dụ "Mẹ thấy con đang buồn. Con có cần nghỉ ngơi không?"
- Gợi ý trẻ đến một nơi yên tĩnh nếu trẻ mệt hoặc cáu kỉnh. Ví dụ, trẻ có thể đọc sách hoặc nghe nhạc nhẹ trong phòng mình.
- Trò chuyện với trẻ về những hoạt động trẻ thấy thú vị hoặc có giá trị nhất. Trẻ có thể cần cân nhắc bỏ bớt một số hoạt động nếu có quá nhiều thứ phải lo.
- Tìm hiểu các chiến lược chánh niệm cho trẻ. Bạn có thể tìm thấy một số cách mà bạn và trẻ có thể cùng nhau thực hiện.
- Giúp trẻ bình tĩnh lại. Bạn có thể làm điều này bằng cách để ý cảm xúc của trẻ, gọi tên cảm xúc đó và tạm dừng. Hãy đợi cảm xúc lắng xuống rồi mới trò chuyện về những gì đã xảy ra và điều gì có thể cần thay đổi.
Trẻ cần đủ thời gian trong tuần để làm bài tập, dành thời gian với gia đình, giao lưu với bạn bè và chỉ đơn giản là ở một mình.
Tìm mức kích thích phù hợp
Mức kích thích mà trẻ thích sẽ tùy thuộc vào tính khí của trẻ. Một số trẻ chịu được môi trường nhiều kích thích tốt hơn những trẻ khác.
Hãy để trẻ làm người dẫn dắt, và nhớ rằng một cách tiếp cận cân bằng thường là tốt nhất.
Bạn nên dành cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ một khoảng thời gian mỗi ngày để chơi hoặc nghỉ ngơi yên tĩnh, ngoài giờ ngủ.
Trẻ trong độ tuổi đi học có lẽ sẽ được lợi từ 1-2 hoạt động ngoại khóa mà trẻ thực sự yêu thích. Thể thao, âm nhạc và các câu lạc bộ khác có thể là cách tuyệt vời để phát triển kỹ năng, kết bạn mới và theo đuổi sở thích. Nhưng dành quá nhiều thời gian cho các hoạt động sau giờ học có tổ chức có thể khiến trẻ mất đi thời gian thư giãn và tự giải trí.
Khả năng tự chơi là một kỹ năng sống quan trọng. Bằng cách khuyến khích kỹ năng này, bạn giúp trẻ trên hành trình trở thành một người trưởng thành độc lập.