Trẻ giao tiếp như thế nào và khi nào bắt đầu biết nói?
Trẻ sinh ra đã sẵn sàng giao tiếp.
Bé sơ sinh giao tiếp bằng cách khóc. Đây là cách con cho bạn biết bé đang đói, khó chịu, đau hay cần được dỗ dành. Đôi khi con khóc mà không có lý do rõ ràng.
Trong 3 tháng đầu, con dùng giọng nói và cơ thể để giao tiếp. Ví dụ, bé sẽ mỉm cười, cười thành tiếng, phát ra những âm thanh ọ ẹ, và khua tay đạp chân khi thích thú hoặc phấn khích.
Từ khoảng 3 tháng, bạn sẽ thấy và nghe ngôn ngữ của bé bắt đầu phát triển. Điều này diễn ra khi bạn và con giao tiếp bằng mắt, tương tác và thay phiên nhau, gần như thể hai người đang trò chuyện.
Sau khoảng 9 tháng tuổi, con sẽ cho bạn biết bé thích thú điều gì đó bằng cách nhìn chăm chú, chỉ trỏ, chạm và nắm lấy.
Đến khoảng 12 tháng tuổi, con có lẽ đã hiểu tên gọi của những thứ bé thường thấy hoặc dùng, như 'cốc' hay 'mắt'.
Và khi ngôn ngữ của trẻ mới biết đi phát triển trong giai đoạn 1-2 tuổi, bạn và con có thể bắt đầu có những cuộc trò chuyện đơn giản. Ví dụ, bé có thể hướng sự chú ý của bạn vào thứ gì đó và nói 'Cái đó?' (ý là 'Cái gì đấy?')
Trong giai đoạn phát triển ngôn ngữ 2-3 tuổi, trẻ bắt đầu dùng từ để xin những thứ quen thuộc như đồ ăn và đồ chơi. Bé cũng dùng từ để bình luận về những điều mình thích. Đến khoảng 3 tuổi, trẻ có thể đặt và trả lời những câu hỏi cơ bản cũng như làm theo các chỉ dẫn đơn giản. Bé có thể bắt đầu nối câu bằng những từ như 'và'.
Bạn có thể đáp lại sự giao tiếp của con theo nhiều cách – bằng cách nói và hát nhẹ nhàng, trò chuyện suốt cả ngày và tận hưởng những trao đổi qua lại về những điều con thích. Khi bạn đáp lại theo những cách này, bạn khuyến khích con tiếp tục giao tiếp, từ đó giúp bé học ngôn ngữ. Bạn cũng củng cố mối quan hệ với con, điều này tốt cho việc học hỏi, phát triển và sự tự tin tổng thể của bé.
Trò chuyện với con thật nhiều
Trẻ học nói khi cha mẹ và người chăm sóc trò chuyện với bé thật nhiều. Bạn không cần dành riêng một khoảng thời gian để nói chuyện. Ví dụ, bạn có thể trò chuyện trong khi:
- mặc quần áo hoặc tắm cho con
- chơi, hát các bài hát và đồng dao, hoặc cùng nhau đọc sách
- cùng nhau đi dạo.
Tất cả những hoạt động thường ngày này cho con cơ hội nghe được rất nhiều từ ngữ mới và đa dạng. Và khi điều đó diễn ra, con cũng có khả năng học, hiểu và tự sử dụng được nhiều từ khác nhau.
Hòa nhịp và đáp lại con
Cách bạn nói chuyện với con rất quan trọng trong việc giúp bé học ngôn ngữ.
Tất cả nằm ở việc đáp lại con khi bé thể hiện sự thích thú với điều gì đó. Điều này bắt đầu bằng việc hòa nhịp vào những gì con đang thích hoặc đang cố nói với bạn, rồi nói điều gì đó về chuyện ấy với bé. Tốt nhất là chừa một khoảng lặng sau khi bạn đã đáp lại con. Điều này cho con thời gian tiếp nhận những gì bạn vừa nói và đáp lại theo cách riêng của bé.
Ví dụ, con có thể chỉ vào một cái cây. Đây là cách bạn có thể hòa nhịp và đáp lại:
- Nói: 'Cây to ơi là to, đúng không con?'
- Chờ đợi. Con có thể chỉ trỏ, bập bẹ, kêu the thé hay nói thành lời.
- Đáp lại lần nữa bằng cách nói: 'Không biết con vật nào sống trên cây đó nhỉ? Chồn túi chăng?'
Việc để ý và đáp lại, chờ đợi, rồi đáp lại lần nữa giúp duy trì sự tương tác và giúp con học về cách trò chuyện.
Chú ý đến các tín hiệu của con
Đôi khi bạn có thể thấy con không đáp lại, ngay cả khi bạn đã chừa một khoảng lặng sau khi nói. Điều đó không sao cả, bởi em bé và trẻ mới biết đi cũng thích những lúc yên tĩnh.
Nếu bạn chú ý đến con, sự thích thú và các phản ứng của bé sẽ định hướng cách bạn giao tiếp. Ví dụ, nếu con bắt đầu trông mệt mỏi, bồn chồn hay cáu kỉnh, hãy tạm ngưng trò chuyện. Bạn có thể thử lại vào lúc khác.
Tính khí của con cũng có thể ảnh hưởng đến mức độ và tần suất bé muốn giao tiếp với bạn. Một số trẻ bẩm sinh hướng ngoại hơn, số khác lại trầm lặng hơn.
Giọng nói lên bổng xuống trầm mà một số người lớn dùng khi nói với em bé được gọi là 'lời nói hướng đến trẻ' hay 'giọng nựng'. Nghe nó giống thế này: 'Chàoooo bé yêuuu, ai là em bé bé bỏng nàoooo?' Nó cũng có thể bao gồm những 'từ trẻ con' như 'măm măm' hay 'chim chích'. Kiểu nói này giúp con chú ý đến gương mặt, giọng nói của bạn và lắng nghe những âm thanh tạo nên lời nói.
Mẹo phát triển khả năng giao tiếp và nói chuyện của con
Bạn có thể trò chuyện với con ngay từ khi bé chào đời.
Dưới đây là những mẹo để nói chuyện và giao tiếp với con ngay cả trước khi bé có thể nói lại:
- Hãy tìm những lúc con tỉnh táo, vì đó là khi bé thích giao tiếp nhất.
- Đáp lại những nỗ lực giao tiếp của con. Ví dụ, nếu con giao tiếp bằng mắt với bạn, mỉm cười hay với tay về phía bạn, bạn có thể đáp lại bằng sự hào hứng, ấm áp và khích lệ.
- Nếu con chỉ trỏ hay vẫy tay, hãy nói về những thứ bé đang chỉ hoặc vẫy. Khen con nếu bé vẫy tay rồi vẫy lại với bé.
- Dùng giọng điệu để khiến cuộc trò chuyện thú vị và hấp dẫn. Nhiều nét mặt biểu cảm cũng rất tốt.
- Hát các bài hát và đồng dao trong xe, lúc tắm, trước giờ ngủ – kể cả khi hát chệch tông. Hát bằng ngôn ngữ thứ hai vừa vui vừa giúp con học hỏi.
- Đọc sách và kể chuyện, mỗi ngày nếu có thể. Bạn có thể nói về các bức tranh hoặc đoán xem điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Nếu con tỏ ra thích thú với điều gì đó trên trang sách, bạn cứ nói về nó chừng nào bé còn muốn.
Khi con học nói, những ý tưởng sau có thể xây dựng vốn ngôn ngữ và sự tự tin cho bé:
- Cho con thời gian tìm từ để diễn đạt ý của mình, và lắng nghe khi bé nói. Ví dụ, hãy để con nói hết điều bé muốn nói trước khi bạn lên tiếng. Điều này gửi đi thông điệp rằng những gì con nói rất đáng quan tâm.
- Nếu bạn dùng từ phức tạp, hãy giải thích và mở rộng bằng những từ mô tả. Ví dụ: 'Mình sẽ đi gặp bác sĩ nhi – đó là một bác sĩ đặc biệt rất am hiểu về em bé và trẻ nhỏ'.
- Trò chuyện với con về những điều bé thích – ví dụ, một câu chuyện hai mẹ con đã đọc cùng nhau, hay điều gì đó đang diễn ra bên ngoài.
- Nói về một trải nghiệm mà cả hai cùng chia sẻ – ví dụ: 'Hôm nay trời nắng. Nhưng con còn nhớ hôm qua trời mưa không? Tất của con ướt sũng luôn!'
- Chơi các trò và làm những hoạt động giúp con học từ mới một cách vui vẻ. Ví dụ, bạn có thể chơi Đoán con vật hoặc tìm chữ khi đi công viên hay đi siêu thị.
Điều quan trọng nhất là tạo ra một cảm giác yêu thương, ấm áp giữa bạn và con. Bạn có thể dùng những tương tác đơn giản, thú vị, cùng các ý tưởng chơi để khuyến khích bé tập nói và các ý tưởng chơi để khuyến khích trẻ mới biết đi tập nói.
Khi nào cần lo lắng về kỹ năng giao tiếp của con
Trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp vào những thời điểm khác nhau. Ví dụ, nhiều em bé giao tiếp bằng mắt và phát ra âm thanh sớm, nhưng một số khác có thể phải đến khoảng 3 tháng mới bắt đầu.
Nếu con không làm được điều gì đó cùng độ tuổi với những trẻ khác, điều đó không nhất thiết có nghĩa là bạn cần lo lắng.
Nhưng đôi khi, sự chậm trễ trong các kỹ năng giao tiếp như bập bẹ có thể là dấu hiệu của chậm phát triển, chậm nói hoặc các rối loạn phát triển bao gồm điếc và mất thính lực, khuyết tật trí tuệ và tự kỷ.
Bạn hiểu con mình hơn bất kỳ ai khác. Nếu bạn lo lắng, hãy trao đổi với y tá chăm sóc sức khỏe trẻ em và gia đình, bác sĩ gia đình hoặc một chuyên gia y tế nhi khoa khác. Nếu chuyên gia không thấy lo ngại về con bạn nhưng bạn vẫn lo, bạn hoàn toàn có thể tìm thêm một ý kiến khác.