Phát triển ngôn ngữ ở trẻ: những điều cần biết
Phát triển ngôn ngữ là một phần quan trọng trong sự phát triển của trẻ.
Nó hỗ trợ khả năng giao tiếp của con. Nó cũng hỗ trợ khả năng của con trong việc:
- bộc lộ và hiểu cảm xúc
- suy nghĩ và học hỏi
- giải quyết vấn đề
- phát triển và duy trì các mối quan hệ.
Học cách hiểu, sử dụng và yêu thích ngôn ngữ là bước đầu tiên trong việc đọc viết và là nền tảng để học đọc, học viết.
Trong vài năm đầu, trẻ phát triển nhiều kỹ năng ngôn ngữ nói giúp ích cho việc học đọc khi đi học. Và trẻ tiếp tục phát triển kỹ năng ngôn ngữ trong suốt thời thơ ấu và tuổi thiếu niên.
Cách khuyến khích phát triển ngôn ngữ sớm ở trẻ
Cách tốt nhất để khuyến khích sự phát triển ngôn ngữ của con là trò chuyện thật nhiều về những điều con thích. Tất cả nằm ở việc theo sự dẫn dắt của con khi bé cho bạn thấy mình thích điều gì qua việc vẫy tay, bập bẹ hay dùng từ ngữ.
Trò chuyện với con Ngay từ khi chào đời, hãy trò chuyện với con và đối xử với con như một người biết nói. Điều then chốt là dùng thật nhiều từ khác nhau trong những ngữ cảnh khác nhau. Ví dụ, bạn có thể nói với con về một quả bóng màu cam và về việc cắt một quả cam cho bữa trưa. Điều này giúp con hiểu nghĩa của từ và cách dùng từ.
Khi bạn nói xong, hãy ngừng lại và cho con cơ hội đáp lời.
Khi con bắt đầu ọ ẹ, ríu rít, phun mưa, vẫy tay và chỉ trỏ, bạn có thể đáp lại những nỗ lực giao tiếp của con. Ví dụ, nếu bé ọ ẹ và ríu rít, bạn có thể ọ ẹ đáp lại. Hoặc nếu con chỉ vào một món đồ chơi, hãy đáp lại như thể con đang nói 'Cho con cái đó được không?' Ví dụ, bạn có thể nói 'Con muốn khối xếp hình à?'
Khi con bắt đầu dùng từ, bạn có thể lặp lại và mở rộng những gì con nói. Ví dụ, nếu con nói 'táo', bạn có thể nói 'Con muốn quả táo đỏ à?'
Và cũng tương tự khi con bắt đầu nói thành câu. Bạn có thể đáp lại và khuyến khích con mở rộng câu của mình. Ví dụ, con có thể nói 'Con đi siêu thị'. Bạn có thể đáp 'Thế con làm gì ở siêu thị?'
Khi bạn chú ý và đáp lại con theo những cách này, điều đó khuyến khích con tiếp tục giao tiếp và phát triển kỹ năng ngôn ngữ.
Đọc sách cùng con Đọc và cùng xem sách về nhiều chủ đề khác nhau giúp con nghe được từ ngữ được dùng theo nhiều cách khác nhau.
Liên hệ nội dung trong sách với những gì đang diễn ra trong cuộc sống của con là một cách hay để khiến con trò chuyện. Ví dụ, bạn có thể nói 'Hôm nay mình đi công viên, giống hệt cậu bé trong cuốn sách này. Con thích làm gì ở công viên?' Bạn cũng có thể khuyến khích con nói bằng cách trò chuyện về những bức tranh thú vị trong sách bạn đọc cùng con.
Khi đọc to cùng con, bạn có thể chỉ vào các từ trong lúc đọc. Điều này cho con thấy mối liên hệ giữa từ nói và từ viết, và giúp con hiểu rằng từ ngữ là những phần riêng biệt của ngôn ngữ. Đây là những khái niệm quan trọng để phát triển kỹ năng đọc viết.
Thư viện địa phương hay thư viện lưu động là nguồn sách tuyệt vời.
Lớn lên trong một gia đình song ngữ hay đa ngữ có thể có lợi cho việc học hỏi của trẻ và tạo nên những mối gắn kết gia đình, văn hóa bền chặt. Nếu gia đình bạn nói 2 thứ tiếng trở lên – ví dụ, tiếng Anh và tiếng Quan Thoại – thì việc khuyến khích con phát triển ngôn ngữ trong cả những thứ tiếng đó là điều tốt.
3-12 tháng: những điều cần biết
Ở 3 tháng, bé rất có thể sẽ ọ ẹ, mỉm cười và cười thành tiếng. Khi lớn hơn, bé bắt đầu chơi đùa với âm thanh và giao tiếp bằng cử chỉ như vẫy tay và chỉ trỏ.
Ở 4-6 tháng, bé có lẽ bắt đầu bập bẹ. Bé sẽ tạo những âm thanh một âm tiết như 'ba' trước, rồi lặp lại chúng – 'ba ba ba'.
Sau giai đoạn bập bẹ là giai đoạn 'líu lo'. Đây là lúc bé nghe có vẻ như đang kể cho bạn điều gì đó, nhưng 'lời nói' của bé chưa giống những từ có thể nhận ra.
Vào khoảng 10-11 tháng, bé có thể nói từ đầu tiên và hiểu nghĩa của nó.
Nếu bé chưa bập bẹ khi được 6 tháng và chưa dùng cử chỉ khi được 12 tháng, hãy trao đổi với chuyên gia y tế nhi khoa.
Tìm hiểu thêm về phát triển ngôn ngữ ở giai đoạn 3-12 tháng.
1-2 tuổi: những điều cần biết
Ở 12-18 tháng, trẻ có lẽ đã nói được vài từ và hiểu nghĩa của những từ đó. Ví dụ, khi con nói 'ba ba', con có thể đang gọi bố.
Trong vài tháng tiếp theo, vốn từ của con sẽ tăng lên. Con hiểu nhiều hơn những gì có thể nói ra. Con cũng có thể làm theo các chỉ dẫn đơn giản như 'Ngồi xuống'.
Ở 18 tháng đến 2 tuổi, hầu hết trẻ mới biết đi sẽ bắt đầu ghép 2 từ thành những 'câu' ngắn. Con sẽ hiểu phần lớn những gì bạn nói, và bạn có thể hiểu hầu hết những gì con nói với mình. Người lạ sẽ hiểu được khoảng một nửa những gì con nói.
Nếu con chưa nói được từ đơn nào khi 18 tháng hoặc chưa ghép được 2 từ khi 2 tuổi, hãy trao đổi với chuyên gia y tế nhi khoa.
Tìm hiểu thêm về phát triển ngôn ngữ ở giai đoạn 1-2 tuổi.
2-3 tuổi: những điều cần biết
Con ngày càng nói từ chuẩn hơn. Đến 3 tuổi, con sẽ có thể nói thành câu từ 3 từ trở lên.
Con có thể vừa chơi vừa nói. Đến 3 tuổi, người lạ có lẽ hiểu được ít nhất ba phần tư những gì con nói.
Tìm hiểu thêm về phát triển ngôn ngữ ở giai đoạn 2-3 tuổi.
3-5 tuổi: những điều cần biết
Bạn có thể mong đợi những cuộc trò chuyện dài hơn, phức tạp hơn về suy nghĩ và cảm xúc của con. Con cũng có thể hỏi về những đồ vật, người và nơi chốn không có trước mặt. Ví dụ, 'Ở nhà bà có mưa không ạ?'
Con cũng có lẽ muốn nói về nhiều chủ đề khác nhau, và vốn từ của con sẽ tiếp tục tăng lên. Con có thể thể hiện sự hiểu biết về ngữ pháp cơ bản và bắt đầu dùng câu có các từ như 'bởi vì', 'nếu', 'nên' hay 'khi'. Và bạn cũng có thể mong chờ vài câu chuyện thú vị nữa.
Tìm hiểu thêm về phát triển ngôn ngữ ở giai đoạn 3-4 tuổi và phát triển ngôn ngữ ở giai đoạn 4-5 tuổi.
5-8 tuổi: những điều cần biết
Trong những năm đầu đi học, con sẽ học thêm nhiều từ và bắt đầu hiểu cách các âm trong ngôn ngữ kết hợp với nhau. Con cũng sẽ kể chuyện hay hơn khi học cách ghép từ theo nhiều cách khác nhau và xây dựng các loại câu khác nhau. Những kỹ năng này cũng cho phép con chia sẻ ý tưởng và quan điểm.
Đến 8 tuổi, con sẽ có thể trò chuyện như người lớn.
Tìm hiểu thêm về phát triển ngôn ngữ ở giai đoạn 5-8 tuổi.
Khi nào cần tìm sự trợ giúp về phát triển ngôn ngữ
Bạn hiểu con mình hơn ai hết. Nếu bạn có bất kỳ lo ngại nào về sự phát triển ngôn ngữ của con, hoặc con đã ngừng sử dụng một kỹ năng ngôn ngữ từng có, hãy gặp y tá chăm sóc sức khỏe trẻ em và gia đình, bác sĩ gia đình hoặc bác sĩ nhi khoa. Họ có thể giới thiệu bạn đến một chuyên gia ngôn ngữ trị liệu.
Trẻ học các kỹ năng mới theo thời gian và ở những độ tuổi khác nhau. Hầu hết trẻ phát triển kỹ năng theo cùng một trình tự, và mỗi kỹ năng mới đều xây dựng dựa trên kỹ năng trước đó. Những khác biệt nhỏ về thời điểm trẻ phát triển kỹ năng thường không có gì đáng lo. Nhưng nếu bạn băn khoăn liệu sự phát triển của con có đúng tiến độ không, hoặc cảm thấy có điều gì đó không ổn, thì nên tìm sự trợ giúp sớm.