Khả năng đọc viết: là gì và vì sao quan trọng?
Khả năng đọc viết là khả năng đọc, viết, nghe, nói và tạo ra văn bản theo cách giúp chúng ta giao tiếp tốt với người khác.
Khả năng đọc viết là nền tảng để học tốt ở trường, giao tiếp xã hội, giải quyết vấn đề, đưa ra quyết định, phát triển tính tự lập, quản lý tiền bạc và làm việc.
Phát triển khả năng đọc viết là điều thiết yếu đối với sự phát triển toàn diện của trẻ.
Phát triển khả năng đọc viết trong tuổi thơ
Trước khi học đọc và viết, trẻ cần phát triển những viên gạch nền móng cho khả năng đọc viết: khả năng nói, nghe, hiểu, quan sát và vẽ.
Và khi lớn hơn, trẻ cần học về mối liên hệ giữa chữ cái trên trang giấy và âm thanh trong lời nói.
Để điều này diễn ra, trẻ cần được trải nghiệm nhiều với:
- tranh ảnh và đồ vật: cách dùng từ ngữ để nói về chúng
- chữ cái và từ ngữ: chúng trông và nghe ra sao, gọi tên là gì
- âm thanh: cách các từ có thể hiệp vần, bắt đầu và kết thúc bằng cùng chữ cái, được tách thành từng phần như âm tiết, được tạo thành bằng cách ghép các âm khác nhau, v.v.
Bạn có thể hỗ trợ tất cả những lĩnh vực này trong quá trình phát triển khả năng đọc viết sớm của con bằng cách:
- trò chuyện và giao tiếp với con
- cùng đọc sách
- chơi với vần và các âm thanh khác cùng con.
Và tin vui là bạn có thể làm những điều này theo cách vui vẻ cho cả hai.
Những trải nghiệm về đọc viết mà trẻ có được trước khi đi học sẽ hình thành các kết nối mạnh mẽ trong não. Những kết nối này được dùng cho ngôn ngữ, tư duy và sự hiểu biết. Nếu thiếu các hoạt động như trò chuyện, ca hát, đọc sách, chơi vần, viết nguệch ngoạc và vẽ, não sẽ không phát triển được những kết nối quan trọng này.
Trò chuyện và giao tiếp: vì sao quan trọng và cách thực hiện
Trò chuyện và giao tiếp với con giúp con học nói, nghe và hiểu từ ngữ khi lớn lên.
Bạn có thể làm gì
- Trò chuyện với con, càng nhiều càng tốt. Bạn có thể nói về những việc thường ngày mà cả hai cùng làm và nhìn thấy. Ví dụ: 'Mình đi lấy đồ giặt nào', 'Nhìn con chim đỏ kìa' hoặc 'Ngon quá, bữa trưa hôm nay thật tuyệt'.
- Nói về cảm xúc và trò chuyện xem con đang vui hay buồn. Dùng từ ngữ để gọi tên cảm xúc của con. Điều này cũng giúp con hiểu người khác cảm thấy thế nào.
- Nhấn mạnh âm thanh, từ ngữ và biểu cảm gương mặt khi bạn nói, đặc biệt khi con còn rất nhỏ. Bạn có thể thấy con đáp lại bằng cách cố bắt chước bạn. Trò chuyện và đáp lại như vậy khuyến khích sự trò chuyện.
- Nhấn mạnh các phần khác nhau của từ hoặc các chữ cái khác nhau để giúp con hiểu rằng từ có thể tách thành từng phần. Ví dụ, bạn có thể nói 'bóng' và nhấn âm 'b', hoặc 'chuối' và nhấn từng âm tiết.
- Lắng nghe con. Hãy đi theo con và nói về những điều con muốn nói. Nếu con đặt câu hỏi, hãy cho con cơ hội tự tìm câu trả lời trước khi bạn lên tiếng. Ví dụ, nếu con hỏi 'Cái hộp kia là gì vậy?', bạn có thể đáp 'Con nghĩ đó là gì nào?'
- Nhắc lại những từ con phát âm sai theo cách đúng. Ví dụ, nếu con nói 'mì pà-ghết-ti', bạn có thể nói 'Đúng rồi, tối nay nhà mình ăn mì spaghetti'.
- Hát cùng con. Lấy ý tưởng bài hát từ Baby Karaoke, hoặc chia sẻ những bài hát và điệu nhạc thuộc văn hóa của gia đình bạn.
Biết nói nhiều hơn một ngôn ngữ mang lại nhiều lợi ích cho trẻ. Hãy đọc bài viết của chúng tôi về nuôi dạy trẻ song ngữ và đa ngữ để biết thông tin về việc hỗ trợ con phát triển khả năng đọc viết.
Đọc sách: vì sao quan trọng và cách thực hiện
Hãy đọc sách cùng con thường xuyên nhất có thể. Tốt nhất nên bắt đầu đọc từ khi con chào đời, nhưng không bao giờ là quá muộn để bắt đầu. Đọc sách cùng con từ sớm sẽ xây dựng một nền tảng vững chắc cho khả năng đọc viết. Việc này cũng thúc đẩy sự gắn kết và tốt cho mối quan hệ của bạn với con.
Đọc sách cùng trẻ:
- cho trẻ thấy sách vừa mang lại niềm vui vừa mang lại thông tin
- giúp trẻ học âm của các chữ cái trong lời nói
- giúp trẻ hiểu rằng câu chuyện đến từ những từ in trên trang giấy
- giúp trẻ học từ mới và mở rộng vốn từ
- cải thiện khả năng tư duy và giải quyết vấn đề
- có thể khiến trẻ suy nghĩ và trò chuyện về những khái niệm, sự kiện hay mối quan tâm mới
- giúp trẻ tìm hiểu về cộng đồng, xã hội và thế giới của mình.
Bạn có thể làm gì
- Chọn sách lật mở, sách chạm và cảm nhận hoặc sách có từ ngữ hiệp vần, lặp lại cho trẻ nhỏ hơn.
- Khuyến khích con cầm sách đúng chiều và lật trang đúng hướng.
- Rê ngón tay bên dưới các từ khi bạn đọc, chỉ vào từng từ. Điều này cho con thấy rằng khi đọc tiếng Anh, ta bắt đầu từ bên trái và di chuyển sang phải. Bạn có thể hỏi 'Mình nên bắt đầu đọc từ đâu trên trang này?' hoặc 'Con biết chữ này không?'
- Chỉ vào tranh và nói về những bức tranh con chỉ.
- Hỏi con những câu hỏi mở về câu chuyện, như 'Con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo?' hoặc 'Nếu là con thì con sẽ làm gì?'
- Liên hệ giữa cuốn sách và cuộc sống của con. Ví dụ, bạn có thể chỉ vào bức tranh và nói 'Có con gấu túi này. Giống con gấu túi mình thấy ở công viên thú đó'.
- Giải thích nghĩa của từ mới. Ví dụ, nếu có hình ngọn hải đăng, bạn có thể nói 'Đó gọi là ngọn hải đăng. Hải đăng chiếu sáng để tàu thuyền không đến quá gần các tảng đá'.
- Đến thư viện địa phương: đăng ký và mượn sách đều miễn phí. Thư viện có rất nhiều loại sách khác nhau. Nhiều thư viện còn có các buổi kể chuyện miễn phí cho trẻ và cha mẹ hoặc người chăm sóc.
Let's Read là một chương trình của Úc khuyến khích đọc sách cùng bé và trẻ từ 0-5 tuổi. Các tài liệu của Let's Read bao gồm các bảng mẹo đọc sách và danh sách gợi ý sách.
Chơi vần: vì sao quan trọng và cách thực hiện
Chơi vần là một cách tuyệt vời giúp con nghe và nhận biết các âm khác nhau trong từ ngữ. Điều này giúp con học được rằng từ ngữ được tạo thành từ những âm thanh nhỏ hơn. Và khi trẻ bắt đầu học đọc, chơi vần giúp con học mối liên hệ giữa âm của một từ và cách viết của nó.
Bạn có thể làm gì
- Chơi các trò chơi có vần điệu. Trò chơi vần giúp trẻ cảm nhận âm đầu, âm giữa và âm cuối, ví dụ: 'cat, pat và mat'. Bạn có thể chơi bất cứ lúc nào: trên xe, khi đi mua sắm hay ở bàn ăn.
- Chơi các trò liên quan đến âm thanh và nhịp điệu của từ ngữ. Bạn có thể thử những câu líu lưỡi như 'She sells seashells by the seashore'.
- Đọc những cuốn sách có vần như Ten little fingers and ten little toes của Mem Fox hay bộ Pig the pug của Aaron Blabey.
Bạn cũng có thể tìm đọc thêm về các hoạt động thúc đẩy khả năng đọc viết. Và nếu bạn lo rằng con có thể đang gặp khó khăn về đọc viết sớm, hãy trò chuyện với một chuyên gia, như y tá chăm sóc sức khỏe trẻ em và gia đình, giáo viên mầm non của con, hoặc bác sĩ của bạn.